1. Powtórki w odstępach czasowych
Jedną z najważniejszych metod, którą omawia nawet Radosław Kotarski w swojej książce, jest metoda powtórek w odstępach czasowych. Co masz zrobić? Nie zakuwaj w jednym czasie jak na egzamin. Naucz się, a następnego dnia, nawet podczas mycia zębów, powtórz sobie materiał. Wszystko umiesz? Nie??? No to… wracaj douczyć się tego, przy czym się zaciąłeś.
Hermann Ebbinghaus, niemiecki psycholog, opracował tzw. „krzywą zapominania”, która pokazuje, jak szybko zapominamy nowo zdobytą wiedzę. Spójrz, jak ona wygląda:
Osobiście stosowałam tę metodę w praktyce przed obroną pracy inżynierskiej. Co rano uczyłam się tyle, ile dałam radę. Nie więcej. Rano zanim wstałam, powtarzałam na głos (to ważne – czemu? – dowiesz się z dalszej części) to, co zapamiętałam. W ten sposób wyłapywałam co już umiem, a co zapomniałam. Następnie przyswajałam kolejny kawałek wiedzy. Kolejnego dnia rano powtarzałam na głos WSZYSTKO od nowa. Po trzech dniach pierwszą część miałam w małym palcu. Zaczęłam ją powtarzać co trzeci dzień. Potem raz w tygodniu. I – oczywiście – efektem był dyplom inżyniera.
2. Aktywne przypominanie
Jest to uzupełnienie metody powtórek w odstępach czasowych. Jeśli przeczytałeś mój własny przykład z uczenia się do obrony pracy, to zauważyłeś pewnie, że moje powtórki nie polegały na czytaniu kolejny raz notatek. Powtarzałam wiedzę z pamięci. Aktywnie (i często z bólem) wydobywałam ją z mózgu. Efekt? Połączenia między neuronami, które uruchamiasz, stają się silniejsze a impulsy w tym miejscu z każdym razem biegną szybciej. A więc każdy kolejny raz wydobędziesz tę wiedzę z głowy z większa łatwością.
Badania potwierdzają, że aktywne przypominanie jest jedną z najskuteczniejszych metod nauki. Eksperymenty wykazały, że osoby, które regularnie przypominają sobie materiał poprzez opowiadanie sobie na głos, quizy i testy, osiągają lepsze wyniki w długoterminowych testach pamięciowych, niż osoby, które spędzają ten sam czas na wielokrotnym przeglądaniu materiału.
W praktyce aktywne przypominanie można stosować poprzez tworzenie własnych quizów, regularne odpowiadanie na pytania z podręczników, a także angażowanie się w dyskusje na temat przyswajanego materiału. Warto również korzystać z kart z pytaniami (tzw. *flashcards*), które są jednym z narzędzi ułatwiających aktywne przypominanie.
3. Tłumaczenie po swojemu
Tłumaczenie po swojemu (Metodę Feynmana) stosuję podczas spotkań z uczniami, którzy pierwszy raz mają styczność z rozszerzoną biologią.
Tłumaczenie po swojemu polega na uproszczeniu i wyjaśnianiu trudnych konceptów w taki sposób, jakbyśmy mieli je tłumaczyć komuś, kto nie ma na dany temat żadnej wiedzy.
Metoda ta polega na czterech krokach:
- Wybór tematu: Wybieramy koncept, który chcemy zrozumieć.
- Wyjaśnienie tematu: Próbujemy wytłumaczyć ten koncept w prostych słowach, jakbyśmy mieli to zrobić dla dziecka. Używamy prostego języka i unikamy specjalistycznych terminów.
- Zidentyfikowanie luk w wiedzy: Jeśli napotykamy trudności w wyjaśnieniu jakiegoś elementu, oznacza to, że nasze zrozumienie tego zagadnienia jest niewystarczające. Wtedy wracamy do materiału źródłowego, aby uzupełnić te luki.
- Uproszczenie: Po uzupełnieniu wiedzy wracamy do próby wyjaśnienia, tym razem jeszcze prostszym językiem.
Stosowanie tej metody pozwala na głębsze zrozumienie materiału i identyfikację obszarów, które wymagają dalszej pracy. To doskonałe narzędzie do nauki złożonych tematów, szczególnie w naukach ścisłych, ale może być również z powodzeniem stosowane w innych dziedzinach.
Odmianą tłumaczenia po swojemu jest – Samowyjaśnianie
Samowyjaśnianie polega na tym, że uczniowie tłumaczą sobie samym (najlepiej na głos) zrozumienie materiału w trakcie jego nauki. Technika ta angażuje umysł w aktywny proces przetwarzania informacji, co wspomaga głębsze zrozumienie i lepsze zapamiętywanie. Dlaczego na głos? Bo wtedy słyszysz, gdzie się zacinasz. Nie biegniesz po temacie, oszukując sam siebie, że wszystko umiesz.
I od razu przechodzimy do tego, czego chcesz uniknąć: Oszustwo wiedzy
Oszustwo wiedzy polega na tym, że kiedy się odpytujesz, odpowiadasz w myślach. Jaki jest tego efekt? Właśnie taki, jak wspomniałam wcześniej: myślisz, że umiesz. A potem na sprawdzianie dostajesz bardzo słabą ocenę. Dlaczego? Bo w myślach nie słyszymy, gdzie brakuje nam informacji. Omiatamy tylko temat.
Kiedy pytam na zajęciach: „Zrozumiałe?” To zazwyczaj słyszę, że tak. Proszę wówczas ucznia o wyjaśnienie. I wtedy następuje lekkie zawahanie, po czym mój słuchacz stwierdza: „No… chyba jednak nie”. Albo: „Rozumiem, ale nie umiem wyjaśnić.” Już spieszę z ważnym pytaniem: jeśli teraz nie umiesz wyjaśnić, to jak wyjaśnisz na teście lub maturze? No właśnie. Tak samo, czyli – nie wyjaśnisz. Czemu? Bo nie zauważyłeś, że nie umiesz. Dlatego sprawdzając swoją wiedzę, odpowiadamy na głos.
4. Technika Pomodoro
Technika Pomodoro, choć pierwotnie zaprojektowana do zarządzania czasem, jest również niezwykle skuteczną metodą nauki. Polega na podzieleniu czasu nauki na krótkie, intensywne bloki, zwykle trwające 20 (25) minut, po których następuje 5-minutowa przerwa. Po czterech takich sesjach następuje dłuższa przerwa, trwająca 15-30 minut.
Głównym celem Pomodoro jest zwiększenie koncentracji i zmniejszenie stresu związanego z długimi okresami nauki. Badania pokazują, że praca w krótkich, intensywnych sesjach może zwiększyć efektywność i wytrzymałość mentalną, co prowadzi do lepszego przyswajania wiedzy.
Technika Pomodoro jest szczególnie przydatna dla osób, które mają problemy z koncentracją lub zmagają się z prokrastynacją. Dzięki krótkim przerwom, mózg ma czas na regenerację, co zmniejsza uczucie zmęczenia i zwiększa motywację do dalszej nauki.
5. Mind Mapping – Mapy myśli
Mapy myśli (ang. *mind mapping*) to wizualna metoda organizacji informacji, która pomaga w lepszym zrozumieniu i zapamiętaniu materiału. Polega na tworzeniu diagramu, gdzie centralne pojęcie umieszczone jest w centrum, a powiązane z nim informacje rozchodzą się promieniście na zewnątrz, tworząc gałęzie.
Tony Buzan, który popularyzował tę technikę, uważał, że mapy myśli odzwierciedlają sposób, w jaki nasz mózg naturalnie przetwarza informacje. Zamiast liniowego podejścia, które jest typowe dla tradycyjnych notatek, mapy myśli wykorzystują skojarzenia, kolory, obrazy i słowa kluczowe, co wspomaga kreatywność i lepsze zrozumienie materiału.
Stosowanie map myśli jest szczególnie efektywne w przypadku skomplikowanych tematów, które wymagają organizacji dużej ilości informacji. Badania pokazują, że ta technika może poprawić zdolność do zapamiętywania i zrozumienia materiału, ponieważ angażuje obie półkule mózgowe, co wzmacnia połączenia neuronowe.
6. Nauka przez nauczanie
Jedną z najbardziej efektywnych metod nauki jest nauka przez. Polega ona na tym, że uczymy innych tego, czego sami się uczymy. Proces ten wymusza na nas nie tylko zrozumienie tematu, ale także umiejętność przekazywania wiedzy w sposób zrozumiały dla innych.
Jest to sposób, który polecam wszystkim moim uczniom. Każda osoba (a robi to niewiele), która spróbowała tłumaczyć rodzicom, rodzeństwu, czy właśnie kolegom z klasy przed sprawdzianem, przyznała, że efekty były piorunujące. Jakie? Wiedza, którą przekazywali innym, została z tłumaczącym na bardzo długo. Ale jeszcze lepszym efektem, którego zupełnie się nie spodziewali jest to, że od tego momentu już zawsze rozumieli to, co tłumaczyli innym.
Badania pokazują, że osoby, które uczą innych, zapamiętują materiał lepiej i na dłużej niż te, które uczą się tylko dla siebie. W praktyce może to przyjąć formę tłumaczenia materiału kolegom z klasy czy organizowania sesji studyjnych.
7. Dual Coding – Podwójne kodowanie
Dual Coding to technika, która polega na łączeniu słów i obrazów w procesie nauki. Badania pokazują, że informacje przedstawione zarówno w formie tekstu, jak i obrazów są łatwiejsze do zapamiętania i lepiej zrozumiane. Można to osiągnąć, tworząc schematy, diagramy, rysunki, które towarzyszą notatkom, co umożliwia mózgowi łatwiejsze przetwarzanie i przechowywanie informacji.
8. Rozbudowane pytania
Rozbudowane pytania to technika, która polega na zadawaniu sobie pytań o sens i znaczenie przyswajanych informacji, co prowadzi do głębszego zrozumienia materiału. Zamiast po prostu zapamiętywać fakty, warto zastanowić się nad tym, dlaczego te fakty są prawdziwe i jak łączą się z innymi informacjami, które już znamy. Dzięki temu materiał staje się bardziej zrozumiały i łatwiej go zapamiętać.
9. Growth Mindset – Mentalność rozwojowa
Carol Dweck, profesor psychologii na Uniwersytecie Stanforda, wprowadziła pojęcie *growth mindset* (mentalność rozwojowa), która odgrywa kluczową rolę w procesie nauki. Osoby z mentalnością rozwojową wierzą, że ich zdolności intelektualne mogą się rozwijać poprzez ciężką pracę, naukę i doświadczenia. Badania pokazują, że uczniowie z taką mentalnością mają lepsze wyniki w nauce, ponieważ są bardziej skłonni do podejmowania wyzwań, wytrwałości w obliczu trudności i uczenia się na błędach.
Osoby nie posiadające takiej mentalności uważają, że jak coś jest za trudne, to nie ma sensu próbować, bo… jest za trudne. Wystarczy jednak zmienić nastawienie i pomyśleć: na razie jest za trudne. Co to oznacza? Że teraz nie umiem, ale jak się przyłożę, to stanie się łatwe. Niemożliwe? To jak nauczyłeś się chodzić?
10. Nauka wielozmysłowa
Wielozmysłowe podejście do nauki angażuje więcej niż jeden zmysł podczas procesu przyswajania wiedzy. Na przykład, zamiast tylko czytać tekst, można lepić to, co jest obrazowane w tym tekście. Można słuchać, jednocześnie robiąc notatki czy tworząc obrazy związane z treścią. Badania sugerują, że im więcej zmysłów jest zaangażowanych w proces nauki, tym większa szansa na skuteczne przyswojenie i zapamiętanie materiału.
Miałam ucznia, który najlepiej i najszybciej przyswajał wiedzę, chodząc. Tworzył więc sobie w głowie mapę, gdzie pójdzie podczas nauki (aby nikt go nie rozpraszał) i wędrował: albo po schodach w górę i w dół, albo do lasu. A czasami po nieuczęszczanym korytarzu w szkole.
11. Włącz emocje
Włącz emocje, to moja własna idea, którą realizuję na lekcjach. Im więcej emocji, tym szybciej zostaje nam dana informacja w głowie. Zauważ, że jeśli kiedyś w jakiejś sytuacji sparaliżował Cię strach, to do dziś tej sytuacji unikasz. A jeśli czułeś się wspaniale, to celowo tę sytuację powtarzasz. One po prostu automatycznie zostały zapamiętane, bo towarzyszyły im emocje.
Jeżeli próbujesz nauczyć się jakiegoś skomplikowanego, początkowo bardzo trudnego procesu, to możesz na dwa sposoby zaprząc emocje do pomocy.
- Sposób pierwszy: przedstaw w tym procesie historię z Twojego życia. Najlepiej emocjonalną. Angażując znane Ci emocje sprawiasz, że Twój mózg już ten proces zna.
- Spróbuj uczyć się tego procesu z kimś. Jeśli będziecie się podczas tłumaczenia sobie nawzajem śmiać, to sam śmiech ułatwi zapamiętanie. Jak się pokłócicie (nie życzę), jak ten proces przedstawić, to również na długo zostanie on w Twojej pamięci.
Przy okazji wspomniałam o doskonałym narzędziu, jakim jest
12. Story Telling
Metoda ta polega – jak już opisałam wyżej i jak można się domyślić po nazwie – na opowiadaniu historii. Jest to również moja własna metoda, stosowana wtedy, gdy mam przedstawić długi, drobiazgowy proces typu Cykl Calvina czy faza jasna fotosyntezy. Utworzenie opowieści z tego, co się w tych procesach dzieje sprawia, że masz w głowie historię, film, zapamiętujesz co ktoś przeżywa. I tak zamiast wkuwać na pamięć, odtwarzasz czyjeś przygody.
13. Nauka kontekstowa
Nauka kontekstowa polega na łączeniu zdobywanych informacji z rzeczywistymi kontekstami i sytuacjami. Zamiast uczyć się materiału w oderwaniu od rzeczywistości, uczniowie starają się zrozumieć, jak wiedza może być zastosowana w praktyce. Dzięki temu informacje są bardziej znaczące i łatwiej je zapamiętać. Na przykład, nauka języka obcego w środowisku, w którym jest on używany, może prowadzić do szybszego i trwalszego przyswojenia umiejętności językowych.
14. Mnemoniki
Mnemoniki to techniki pamięciowe, które pomagają w zapamiętywaniu informacji poprzez tworzenie łatwych do przypomnienia skojarzeń. Najczęściej stosowane są rymowanki, akronimy, czy mapy mentalne. Przykładem może wierszyk do zapamiętania nazw kości nadgarstka:
„Łódka płynie, Księżyc świeci, Trójgraniasty Groszek leci.
Na Trapezie, Trapeziku, wisi Główka na Haczyku”
(Kości: łódeczkowata, księżycowata, trójgraniasta i grochowata, czworoboczna większa, czworoboczna mniejsza, główkowata i haczykowata)
Mnemoniki sprawdzają się zwłaszcza przy nauce dużej ilości faktów, takich jak daty historyczne czy definicje.
15. Nauka przez doświadczenie
Nauka przez doświadczenie polega na zdobywaniu wiedzy poprzez bezpośrednie doświadczenie, czyli uczenie się przez działanie. Technika ta jest szczególnie efektywna w naukach przyrodniczych, medycynie, a także w zawodach technicznych. Na przykład, zamiast czytać o reakcjach chemicznych, uczniowie mogą przeprowadzić eksperymenty laboratoryjne, co pozwala na lepsze zrozumienie i zapamiętanie materiału.
16. Gamifikacja
Gamifikacja to wykorzystanie mechanizmów gier w procesie edukacji, co ma na celu zwiększenie motywacji i zaangażowania uczniów. Gry edukacyjne, punkty, odznaki czy rywalizacja mogą sprawić, że nauka stanie się bardziej interesująca i angażująca. Badania pokazują, że gamifikacja może znacznie poprawić wyniki uczniów, szczególnie wśród tych, którzy mają trudności z utrzymaniem motywacji.
Nie wyczerpałam wszystkim metod skutecznej nauki. Myślę jednak, że i tej puli wybierzesz coś dla siebie.
Zakończenie
Efektywna nauka to proces, który wymaga nie tylko czasu, ale również zastosowania odpowiednich strategii i technik. Każda z metod omówionych w tym artykule ma swoje unikalne zalety i może być dostosowana do indywidualnych potrzeb oraz preferencji uczącego się. Kluczem do sukcesu jest zrozumienie, że nie ma jednej uniwersalnej metody nauki – najlepsze wyniki osiąga się, łącząc różne techniki i dostosowując je do specyfiki materiału oraz własnych zdolności.
Nauka nie musi być monotonna ani męcząca – odpowiednio dobrane strategie mogą sprawić, że stanie się fascynującą podróżą do zdobywania wiedzy.